Mỗi dòng sông có biết bao nhiêu con đò. Mỗi bến đò cứ tự nhiên thành, rồi lại tự nhiên di chuyển đến nơi khác, nếu dòng sông thay đổi và khách đò lại đi tìm bến mới, kẻo ai đó lại hỏi: Cây đa bến cũ lở rồi. Đò đưa bến khác chàng ngồi chờ ai? Đó là nơi bờ sông, nơi nằm ngủ đợi khách và trở dậy đưa khách ra đi của những con đò. Cây đa hay cây gạo thường là bạn tri kỷ của những con đò, toả bóng mát che nắng, che mưa cho khách chờ chuyến đò cập bến. Cái dáng đa, dáng gạo đứng sừng sững bên dòng sông là tiêu điểm để mắt người nhìn thấy từ xa. Dưới bóng cây ấy có con đò chở niềm vui đến hay mang đi trong lòng người nỗi buồn biệt ly.

Những con đò ngang đầy khách thì nhổ sào sang sông. Những con đò dọc ở lại chờ người đi xa. Khách đò dọc với con đò gần gũi như người bạn chờ nhau. Những chuyến đi xa, về gần, với những chiều xuôi gió thuận buồm, với những khi lên gềnh, xuống thác. Khách đi đò với người bẻ lái, buộc lèo đã trở thành bạn thân nhau từ chuyến nào không biết.

Chưa kể đến những cô buôn hàng ngược, hàng xuôi, những anh sơn tràng, những chàng thợ xẻ, thợ mộc, cùng với hòm đồ, cưa rìu lủng củng. Và những con người phải xa quê hương, tha phương cầu thực, xuống bể, lên rừng kiếm sống. Đò dọc đôi khi còn nối nhân duyên của chàng trai và cô gái không được cái may mắn: Gần thời chẳng bén duyên cho...(nên phải) Xa xôi cách mấy lần đò cũng đi...

Đò dọc cũng còn là cái thú của khách du. Từ ngàn xưa, khi đường bộ chưa phát triển, dòng sông đã là những con đường thiên nhiên cho con người tìm đến với nhau. Những con thuyền gỗ, thuyền nan không những chỉ chở của cải, trao đổi giữa các miền, còn chở sự thương nhớ đến với những nỗi nhớ thương.

Người xưa hát để dặn nhau: Sông sâu chớ lội, đò đầy chớ qua. Nhưng đã yêu nhau thì Mấy sông cũng lội..., còn đò đầy mà người yêu qua thì lòng người ở lại sao yên. Cho nên đi đò dọc phải có tri âm để hàn huyên, tâm sự. Hai chữ "Đò Dọc" xưa nay dễ gợi ấn tượng lãng mạn. Những tao nhân, mặc khách mỗi năm đôi ba lần lại phải lòng sông nước, mây trời. Người ở đầu sông, người ở cuối sông, không thể cứ xuống sông uống nước mãi cho nguôi tấm lòng được, thôi thì mượn chuyến bồng bềnh mà đến với nhau. Mượn cớ nằm đò còn ngắm mây nước, trăng sao cho lòng hoà nhập với thiên nhiên, nằm trong khoang nghe sóng vỗ mạn thuyền cho tâm hồn bập bềnh, chao đảo.

Sáng tinh mơ, khách cúi lom khom trên mạn thuyền, nhúng chiếc khăn xuống mặt sông mênh mông rửa mặt. Với cái lạnh của sớm mai, mặt nước còn đượm hơi sương và tình sông cuộn dưới lòng sâu ngấm vào khăn, cho khách cái cảm giác được áp lên mặt cả một vùng sông nước. Cả mặt sông là một màu hồng rực rỡ. Mặt trời buổi sáng đỏ như quả cầu lửa. Quả cầu lửa vỡ ra, chói loà, tràn vào sương khói, làm mặt nước cháy lên những ánh lửa liu riu. Những tiếng động hỗn độn trên sông, được mặt nước truyền đi, va vào mạn thuyền thành những tiếng ì ào khó tả. Khách nhoài mình ra khỏi khoang thuyền, ngồi trên mui hưởng cái không khí lành mạnh, thả tầm mắt ngắm nhìn đôi bờ đang từ từ chạy về phía sau. Những cô gái giặt lụa bên kè đá, đập xuống mặt nước cả tấm lụa gấp nhỏ, thành tiếng vang vỡ mặt sóng, mắt lơ đãng nhìn khách ngồi trên mui thuyền mà buông lời châm chọc: Thuyền về có nhớ bến chăng..., tiếng cười nổi sóng làm chòng chành cả con thuyền.

Đò chiều mang lại cho khách những thi vị của hoàng hôn. Buồm căng phồng đẩy con thuyền cưỡi sóng mà lướt. Màu xanh của đôi bờ tre, chuối, xoan, dâu chìm vào màu da cam rồi chuyển dần sang màu tím thẫm. Con đò đi trong màn nhung huyền ảo của sông đêm. Người lái đò căng mắt nhìn phía trước để tránh những cồn cát ngầm, thỉnh thoảng lại bẻ tay lái, tiếng cót két rít lên khe khẽ ở cuối thuyền. Vầng trăng đã mắc trên đỉnh cột buồm. Chủ đò dọn mâm rượu trên mui để khách đò vừa uống rượu vừa ngắm cái huyền ảo của sông đêm. Đò đi đến đâu, dòng sông như giãn ra đến đấy, chỉ có trăng sao dẫu xa vời vợi lại hoá gần. Chén rượu khẽ chao nghiêng cả bầu trời trong tay khách, sóng nước lung linh làm say lòng khách hay vì mắt ai? Cuộc rượu đã ngà ngà, chất men gây chút lâng lâng trong lòng, khách đò bảo nhau rưới rượu xuống hai bên mạn nước, cho những con sóng nhao lên cùng say với con người, con đò thêm nghiêng ngả với dòng sông.

Tan cuộc rượu, khách vào khoang kiếm giấc chiêm bao. Nhưng ngoài kia, dòng sông say, con sóng say và cả con đò nữa, khách tưởng chừng như mọi vật đều bay lơ lửng cùng với mình, ai nào nỡ ngủ. Đò chưa cập bến thực, lòng khách đã cập bến mơ xa, ở đấy có nàng con gái Thương ai nấp bụi, nấp bờ. Sớm trông đò ngược, tối chờ đò xuôi...

Bây giờ, ta đã có những con tàu ngược xuôi chở khách vài trăm mã lực. Nhưng cái thú đi đò dọc du giang, du thuỷ của người xưa vẫn làm ta yêu mến những con đò. Và, trên dòng sông vẫn còn bóng dáng những con đò xuôi ngược. Con đò với những cánh buồm nâu, buồm trắng, dệt cái mộng mơ, êm dịu trên sông. Ta nhìn vào những con đò như nhìn vào những kỷ niệm của một thời xa lắc.

Người ơi! Người về ngược hay người về xuôi? Có về cùng ta đi trẩy hội mùa xuân. Ta gác mái chèo mà "ngồi tựa mạn thuyền"... để cùng nhau ngắm Trăng in mặt nước càng nhìn càng... say.