Đề tài Phật giáo trên gốm cổ Việt Nam
Trần Đình Sơn

Thời Lý (1010 - 1224) từ vua quan cho đến dân chúng đều sùng tín đạo Phật, tôn làm Quốc giáo. Triều đình đứng ra xây dựng chùa tháp tại Kinh đô và khắp các địa phương, quy mô không thua gì cung điện. Nhằm phục vụ nhu cầu kiến trúc, trang trí, thờ phụng tín ngưỡng, ngành gốm được thúc đẩy phát triển nhanh chóng. Ngày nay chúng ta không còn được nhìn thấy hai tòa bảo tháp bằng gốm tráng men lưu ly tại Quốc tự Diên Hựu (chùa Một Cột - Hà Nội) như sử sách ghi lại nhưng các tòa tháp thu nhỏ, các phù điêu trang trí, các loại gạch lát nền... bằng đất nung không phủ men, khai quật được dưới các phế tích thời Lý đã thể hiện điều đó. Trong đó đề tài Phật giáo được đề cập rõ nét, đó là hình đức Phật tọa thiền, hình Rồng ẩn mình trong cánh hoa sen, lá bồ đề hay bay trên mây, đùa giỡn cùng sóng nước. Ngoài loại gốm đất nung, thời Lý còn sản xuất được loại gốm gia dụng cao cấp phủ men ngọc, men ngà, men xanh lục rất đẹp. Hoa sen là nguồn cảm hứng dạt dào để tạo mẫu. Những loại bát đĩa có đồ án trang trí hình hoa sen búp - nở bằng cách đúc nổi hoặc khắc chìm trước khi phủ men độc sắc. Cuối thời Lý, người ta đã phát minh thêm màu nâu đậm đà có thể dùng bút lông tô, vẽ thẳng lên cốt gốm. Nhờ đó, các đề tài trang trí trở nên phong phú, bay bướm hơn.

Thời Trần (1225 - 1339). Đạo Phật vẫn được cả nước tôn sùng. Vua quan và dân chúng kiến tạo chùa tháp khắp nơi. Trên cơ sở truyền thống, nghề gốm liên tục được phát triển. Các đề tài Phật giáo như hình Phật, rồng, hình tháp, hoa sen, hoa cúc, lá bồ đề... vẫn thể hiện trên các vật phẩm gốm xây dựng, trang trí và thờ cúng, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng. Sản phẩm đồ gốm gia dụng thời Trần không còn vẻ thanh nhã như thời Lý mà tạo dáng vững chắc, giản dị. Đồ gốm hoa lam dưới men thời Trần là một thành tựu lớn làm căn bản cho nghề gốm các đời sau kế thừa và phát triển.

Thời Lê Sơ (1428-1526). Lãnh đạo nhân dân kháng chiến chống quân xâm lược Minh thành công, Lê Lợi khai sáng triều Lê. Nhà Lê dựa vào Nho giáo để thiết lập mô hình xã hội quân chủ chuyên chế. Phật giáo không được triều đình chính thức ủng hộ mạnh mẽ như thời Lý - Trần. Nhà nước hạn chế việc xây dựng chùa chiền, tu hành theo đạo Phật. Do đó dưới thời Lê Sơ, Phật giáo không có dấu ấn quan trọng trên đồ gốm mỹ thuật lẫn gia dụng.

Thời Mạc (1527-1593). Năm 1527, quyền thần Mạc Đăng Dung bức tử Lê Cung Hoàng, bước lên ngai vàng khai sáng triều Mạc. Để thu phục quần chúng lao động chống lại thành phần Nho sĩ trung thành với nhà Lê, nhà Mạc bãi bỏ chính sách hạn chế Phật giáo. Giới quý tộc và nhân dân tích cực ủng hộ trùng tu, xây dựng chùa chiền. Nghề gốm gặp cơ hội phát triển thuận lợi nên trở lại tìm nguồn cảm hứng chế tác theo đề tài Phật giáo. Nhiều nghệ nhân gốm còn lưu danh trên sản phẩm của mình, tiêu biểu là Đặng Mậu Nghiệp, tự Huyền Thông, quê ở xã Hùng Thắng, huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách (nay thuộc xã Minh Tân, Nam Thanh, Hải Dương). Minh văn đắp nổi, khắc chìm trên sản phẩm gốm thời Mạc ghi lại đủ mọi thành phần xã hội, nam nữ, tăng tục phản ánh tinh thần bình đẳng trong chốn thiền môn.

Thời Hậu Lê (1593 - 1789). Nhà Lê được hai họ Nguyễn - Trịnh nỗ lực phù tá năm 1593 đánh bại nhà Mạc trở về Thăng Long. Sau thời kỳ chiến tranh dữ dội, các trung tâm gốm nổi tiếng ở Chu Đậu, Thanh Lâm gần quê hương của vua Mạc vị tàn phá nặng nề nên tàn lụi dần. Từ thế kỷ XVII đến XVIII, nghề gốm chỉ còn hoạt động ở vùng Bát Tràng, Thổ Hà, chuyên sản xuất loại gốm thờ cúng theo phong cách mới. Các đề tài bắt nguồn từ Phật giáo mất dần, thay thế bằng các đề tài Nho giáo như tứ linh, tam hữu, tam đa, lục bảo... Cuối thế kỷ XVIII nghề gốm Việt Nam suy thoái dần vì nhiều nguyên nhân, nội tại và ngoại lai. Đồ tự khí, trang trí tại chùa chiền dần dần thay thế bằng loại đồ sứ Trung Quốc. Đồ gốm gia dụng không có gì đặc sắc chỉ dùng để phục vụ giới bình dân.

Dẫu sao, cũng có thể nói, tư tưởng Phật giáo đã thực sự thấm nhuần, hòa quyện với nền văn hóa mỹ thuật dân tộc Việt nói chung và với đồ gốm Việt Nam nói riêng suốt mấy nghìn năm lịch sử.

Thay lời tựa

xếp theo tên chùa:

a	b	c	d	g	h
k	l	m	n	p	q
t	v	x	y

xếp theo tác giả:

a	b	c	d	h	k
l	m	n	p	r	t
v

xếp theo địa phương:

a	b	c	d	h	k
l	n	p	q	s	t
v

Các bài viết khác