Đối với một người bình thường không biết chữ Hán khi đọc một câu danh ngôn, tục ngữ của Trung Quốc hoặc một đoạn thơ, thậm chí cả một bài thơ Đường, mặc dù không hiểu tường tận nội dung nhưng vẫn thích vì có một cái gì đó gần gũi và thân quen, khác hẳn khi nghe một bài thơ tiếng Nga hoặc tiếng Pháp. Thỉnh thoảng trong câu chuyện ta vẫn nghe những người không biết chữ Hán nhưng vẫn nói chính xác và hợp ngữ cảnh những câu đại loại như:

Nam vô tửu như kì vô phong,
Vô tửu bất thành lễ,
Tử sinh hữu mệnh,
Phú quý tại thiên,
Hữu xạ tự nhiên hương.

.....

và không cần giải thích, người nghe cũng cần gật gù tán thưởng. Chúng tôi chưa có dịp thống kê xem khối lượng từ Hán Việt chiếm tỉ lệ bao nhiêu trong kho từ vựng tiếng Việt, nhưng chắc chắn là rất nhiều, nhất là trong ngôn ngữ văn học. Ta thử lấy một câu thơ bất kì trong Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng thấy rõ điều đó:

- Người quốc sắc, kẻ thiên tài
- Xuân lan thu cúc, mặn mà cả hai.

Có khi cả một câu toàn từ Hán Việt:

- Hồ công quyết kế thừa cơ.

Và trong Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều từ Hán Việt càng gặp nhiều hơn:

- Hình mộc thạch vàng kim ố cổ,
Sắc cầm ngư ủ vũ ê phong.

- Cầu thệ thuỷ ngồi trơ cổ độ,
Quán thu phong đứng rũ tà huy

- Lầu đãi nguyệt đứng ngồi dạ vũ,
Gác thừa lương thức ngủ thu phong

- Miếng cao lương phong lưu nhưng lợm,
Mùi hoắc lê thanh đạm mà ngon.

Những dẫn chứng trên đây nói lên mặt thuận lợi khi dịch thơ Đường, ta chỉ việc chuyển âm và dịch sang tiếng Việt một vài từ trong câu là đã thành thơ. Xin đơn cử một vài câu của Lý Bạch:

- Trường An nhất phiến nguyệt.
(Trường An trăng một mảnh).

- Cung nữ như hoa mãn xuân điện.
(Cung nữ như hoa xuân khắp điện).

- Mĩ nhân quyền châu liêm,
(Mĩ nhân cuốn bức rèm châu)

.....

Nhưng nếu chỉ có thế thì quá đơn giản và hẳn nhiều người trong chúng ta đã thành những dịch giả. Sự thật, thì dịch thơ Đường cũng phức tạp như dịch thơ các nước khác, nếu không nói là khó khăn hơn. Và cái trở ngại lớn lại chính là ở những từ Hán Việt nghe "quen tai", đó là những "cái bẫy"đánh lừa những người hay chủ quan và thiếu cảnh giác. Chính những "cái bẫy" này đã đưa người dịch đến những sai lầm, thậm chí những sai lầm tai hại, thành câu chuyện giai thoại để đời. Tôi xin dẫn chứng một số trường hợp trong các tuyển tập dịch thơ Đường đã được in thành sách và có cuốn đã in đi in lại nhiều lần:

- Bài "Hành quân cửu nhật từ Trường An cố viên" của Sầm Tham có từ"đăng cao" trong câu mở đầu "Cưỡng dục đăng cao khứ" Nguyễn Hà dịch ra thơ là "Đăng cao toan tìm đến" (toan tìm đến xóm Đăng Cao - dịch xuôi) rồi anh nhận xét là từ trước đến nay các bản dịch từ "đăng cao" thành "lên cao" là sai và phải hiểu như anh mới đúng(!). Những ai đã từng ít nhiều tiếp xúc với văn hoá Trung Hoa đều không xa lạ với tập tục "lên núi, lên cao" trong ngày Tết Trùng Cửu ( ngày 9 tháng 9 âm lịch) hay còn gọi là Trùng Dương, Thượng Dương. Trong thơ Đường có nhiều bài rất hay cũng thường dùng điển tích này:

Dao tri huynh đệ đăng cao xứ (Vương Duy)

(tuy ở xa cũng đoán biết anh em đang lên cao đấy), Đỗ Mục có bài "Tế Sơn đăng cao", Bạch Cư Dị có bài "Trùng Dương tịch thượng phú bạch cúc"...

Ở Việt Nam, Miên Thẩm có câu:

Phong vũ nhất tôn luân tụ tán,
Giang sơn cửu nhật bãi đăng cao.

(Chén rượu, gió mưa, câu tán hợp,
Non sông, ngày chín, chẳng lên cao)

Còn Nguyễn Khuyến thì:

Cận lai bất tác đăng cao hứng,
Tuý ngoạ hàn song bão úng miên.

(Gần đây chán cả trò chơi núi,
Ôm hũ bên song say ngủ khoèo)

Chả lẽ các cụ ở Việt nam cũng phải tìm đến xóm Đăng Cao(!) bên Trung Quốc như Nguyễn Hà khẳng định.

- Câu "Nhật mộ chinh phàm hà xứ bạc" trong bài "Tống Đồ Thập Tứ chi Giang" Nam của Mạnh Hạo Nhiên, Nguyễn Hà dịch là " Rồi mai buồm chiến nơi nao đậu". Anh dịch: "chinh phàm " là " buồm chiến", vì người dịch cho rằng chữ "chinh" chỉ có nghĩa là đánh giặc, đánh dẹp như trong các tập hợp chinh phạt, chinh phục, xuất chinh, nam chinh bắc chiến... mà không tra cứu kĩ, trong từ điển còn có cụm từ "chinh phàm" có nghĩa là "cánh buồm xa, thuyền đi xa" chứ hoàn toàn không mang ý nghĩa chinh chiến trong đó.

- Câu "Xuân nhật ngưng trang thượng thuý lâu" trong bài "Khuê oán" của Vương Xương Linh, Nguyễn Hà dịch xuôi là " Ngày xuân ngừng trang điểm bước lên lầu biếc" vì bị ám ảnh bởi chữ "ngừng" trong tiếng Việt và cho rằng ngưng/ ngừng cũng giống nhau. Thực ra "ngưng" trong tiếng Hán chỉ có nghĩa là đông lại, đông đặc, ngưng kết... và cụm từ " ngưng trang" có nghĩa là tập trung trang điểm, trang điểm xong( nghĩa trong bài thơ).

- Câu "Lạc phách giang hồ tái tửu hành" trong bài "Khiển hoài" của Đỗ Mục, Nguyễn Hà dịch là " Chở rượu đi khắp sông hồ như kẻ mất vía". Chắc dịch giả liên hệ đến câu " hồn xiêu phách lạc". "Lạc phách" ở đây là " lang thang, bơ vơ, lưu lạc, nay đây mai đó, không cố định một nơị.." chứ không phải là " mất vía"(! ).

Đáng tiếc là câu này cụ Trần Trọng Kim cũng dịch sai "Giang hồ lạc phách rượu say" và tai hại hơn nữa là cụ dịch câu tiếp theo "Sở yêu tiêm tế, chưởng trung khinh" thành "Lưng eo bụng lép, trong tay không tiền". Cụ đã biến nhà thơ lớn Đỗ Mục thành một tên cù bơ, cù bất!

- Do không nắm được "hành" là một ca hành nên Nguyễn Hà đã dịch đầu đề bài "Trường Can hành" của Thôi Hiệu là " Đến Trường Can" (!) (1).

- Câu "Thương nữ bất tri vong quốc hận" trong bài Bạc Tần Hoài của Đỗ Mục, Lê Nguyễn Lưu dịch là "Gái buôn chẳng biết đến nỗi buồn mất nước" vì gặp chữ " thương" thì ông nghĩ ngay đến chuyện đi buôn nên dịch luôn chữ "thương nữ" thành " gái buôn". Cụm từ này có nghĩa là ca nữ, con hát trong các ca lâu, tửu quán ngày xưa ở Trung Quốc, phục vụ theo yêu cầu của khách, còn gái buôn thì liên quan gì đến khúc hát Hậu Đình Hoa - một loại " thơ sắc tình" làm mất nước của Trần Hậu Chủ.

Khương Hữu Dụng đã dịch rất tốt câu này là:

Con hát biết chi hồn mất nước.

- Chữ "mã thượng" trong bài "Lương Châu từ" của Vương Hàn. Câu thứ hai "Dục ấm, tì bà mã thượng thôi", phần lớn các bản dịch từ trước đến nay đều hiểu sai và dịch chữ " mã thượng" chưa chính xác:

Toan uống thì tiếng tì bà đã giục lên ngựa (dịch xuôi của Trần Trọng San).
Muốn uống tiếng đàn đã giục lên ngựa (dịch xuôi của Nguyễn Hà).
Toan nhắm, đàn vang, giục ngựa đi (dịch thơ của Nguyễn Hà)
Tì bà giục giã ngựa đang đợi người (Lê Hữu Giáp)
Toan uống, tì bà giục ngựa đi ( Lê Nguyễn Lưu)

"Mã thượng" trong câu này không có nghĩa là giục lên ngựa. Đây là một bài thơ tả cảnh sinh hoạt - một buổi " liên hoan", một tiệc rượu trong quân đội ngày xưa ở Trung Quốc có rượu nho hảo hạng lại được rót vào một loại chén đặc biệt ("Bồ đào mĩ tửu dạ quang bôi"). Rượu đã rót sẵn, mọi người đã ngồi vào chiếu tiệc, sắp nâng cốc thì tiếng đàn tì bà trên lưng ngựa tấu lên giúp cho không khí buổi " liên hoan thêm sôi nổi và phấn hứng tựa hồ như đoàn quân đang rầm rập ra trận. Ngày xưa ở Tây Vực người ta ngồi trên lưng ngựa để đánh đàn tì bà, do đó câu này không có nghĩa là đánh đàn để giục quân sĩ lên ngựa hành quân khi chưa kịp uống, mà ngược lại tiếng đàn trên lưng ngựa chỉ giúp cho bữa tiệc thêm vui, thêm phấn chấn và khuyến khích mọi người cứ uống nữa đi, uống cho say tuý luý... vì "xưa nay chinh chiến mấy ai về". Nếu chưa uống mà đã phải lên ngựa hành quân thì làm sao có thể "say nằm trên bãi cát" (!)... như ông Lê Nguyễn Lựu dịch (2) được.

Chữ "mã thượng" ở đây cũng không thể hiểu theo nghĩa bạch thoại là " ngay lập tức, tức thì" như Nguyễn Tuyết Hạnh đề xuất.(3)

Trên đây là một số trường hợp tiêu biểu, nếu các bạn có điều kiện đọc kĩ những bản tuyển dịch thơ Đường chắc sẽ phát hiện được nhiều điều thú vị.

Qua vài ví dụ vừa nêu, ta thấy việc dịch thơ Đường cũng lắm công phu, ai đó đã nói " dịch là phản" (traduire C'est trahir) xem ra có vẻ cực đoan, nhưng có lẽ cũng không sai với những trường hợp trên đây.

--------------------------------------------------

(1) Lời dịch của Nguyễn Hà trích trong
- Thơ nghìn nhà, NXB Văn hoá Hà Nội, 1994
- Đường thi tứ tuyệt, NXBVHTT, 1996

(2)Lời dịch của Lê Nguyễn Lưu trích trong Đường thi tuyển dịch, NXB Thuận Hoá,1997.

(3)Vấn đề dịch thơ Đường ở Việt Nam - Trung tâm nghiên cứu quốc học, NXB Văn hoá, 1996.