Một buổi chiều mưa xuân Hà Nội, cái thứ mưa gây men cho người nghệ sĩ phải ra đường, cho những người yêu phải tìm nhau, cho những câu chuyện cần trao gửi... Một thứ mưa mờ mờ, giăng giăng như tơ trên lộc non, như sương trên mặt hồ, thành nỗi nhớ của người xa Hà Nội và cũng không loại trừ những đệ tử của Lưu Linh hẹn nhau họp mặt nơi quán mộc tồn Mã Mây, Đào Duy Từ, Hàng Lược... cho những mái tóc bồng bềnh dăm chàng thi sĩ ngồi đối ẩm bên ly cà phê tí tách thơm lừng mê hoặc... Đương nhiên thứ mưa xuân cứ lay phay mà làm ẩm ướt, mốc cả tường nhà lầy, những ngõ phố ít được sửa sang, có thể cũng gây cảm giác khó chịu cho nhiều người.

Một buổi chiều mưa xuân như thế có một chàng trai Hàng Bạc gốc đến tìm tôi, dù nay anh đã thành một ông già tóc bạc, thuộc loại tuổi xưa nay hiếm, nhưng vẫn tề chỉnh đầy phong độ của một người Hà Nội, một người Hàng Bạc, chỉ để nói dăm ba câu chuyện phiếm, nhắc lại đôi điều kỷ niệm, ôn về một quãng xa xôi.

Đó là nhà thơ trào phúng Thôi Sơn, chua cay mà yêu đời, đạm bạc nhưng vẫn phong lưu, thơ là quả đấm thôi sơn nhưng người lại gầy gò, còn thêm huyết áp cao và bệnh teo cơ. Cái ông Hàng Bạc gốc ấy hiện diện mà như có cả một cuốn lịch sử thủ đô hiện ra, trước hết là những trang Hàng Bạc, với những dòng đầy sống động, lung linh, mà nhiều người chưa biết, ít người nhắc lại, kể cả có người quên lãng.

Nói đến Hà Nội có thể nào không nhắc đến Hàng Bạc. Hình với bóng. Cái nọ chứa cái kia, cái kia lồng cái nọ, như chữ trên giấy, như vợ bên chồng, như con trong mẹ...

Kể của lạ. Một thứ bắc bậc kiêu kỳ, xa hoa lộng lẫy là vàng bạc, châu ngọc, không hiểu tại sao lại nằm kề, lại nối liền với một thứ rất đời thường, dân dã, mộc mạc (có thể là dung tục nữa nhưng vô cùng cần thiết) đó là mắm, muối: Hàng Mắm.

Hàng Bạc, con phố nhỏ chỉ dài trên 280m, vẫn đang còn những căn nhà cổ xưa, ngôi đình ngói mũi hài rêu phong trầm mặc, hút sâu vào phía trong và như chìm hẳn vào chiều sâu dưới mức mặt đường... Phố Hà Nội cổ ấy một đầu gối lên Hàng Mắm, đầu kia nắm tay Hàng Dép - nay là đoạn đầu Hàng Bồ - con phố đầy ắp kỳ tích cũng như huyền thoại và thực tế sinh động, con phố của một kinh thành cũ, đáng được bảo tồn để cho nhiều lớp thế hệ sau này biết được qua những chứng tích sống của thành phố thủ đô bước vào nghìn tuổi.

Phạm Đình Hổ (1768-1829) đã ghi trong tác phẩm Vũ Trung tuỳ bút câu chuyện một quận chúa đi võng điều từ trong Phủ ra Hàng Bạc mua vàng, lấy mươi nén về Phủ để cho các vị Vương hầu xem. Đến tối, nhà hàng vẫn không thấy quân lính trở lại, sốt ruột, bèn mạnh dạn ra hỏi quận chúa vẫn nằm trong võng, thì, trời ơi... đó chỉ là một người đàn bà hành khất mù được thuê để làm việc này. Mẹo lừa đâu phải bây giờ mới có. Thì ra cái choé sáng của vàng bạc có thể từ bao đời nay làm mờ mắt nhiều kẻ bất lương.

Hàng Bạc một thời nổi tiếng đồn về những cô gái có cổ tay tròn lẳn, trắng nõn như ngó cần, thanh cảnh đến nỗi ăn cái giá đỗ cũng phải cắn đôi, về những bữa cỗ thật sang, khánh vàng đeo đầy mình, bàn tiệc mâm cỗ toàn cao lương mỹ vị đựng trong bát đĩa sứ Giang Tây, Nhật Bản và nhất là bát chiết yêu đựng đồ nấu thì lót một cái đĩa trong lòng, để chỉ đựng một chút món ăn. Thực khách đâu phải loại cần ăn nhiều. Gia chủ không vì tiết kiệm mà chỉ cần khách gắp vài miếng cho ngon miệng...

Những cô gái Hàng Bạc là niềm mơ ước của bao chàng trai học trò nghèo qua nhiều thời đại, và nhiều chàng trai nghèo nhưng học giỏi, đỗ đạt cũng là mơ ước của nhiều cô gái cấm cung ấy. Cách ăn cỗ, cách kén chồng, chọn rể ấy dù sao cũng là đồn đại, truyền tụng trong dân gian nhiều hơn là thực tế, nhưng nó cũng là một phong cách lịch lãm hào hoa, không dung tục tí nào, nét giàu có mà không ô trọc.

Cũng như một số phố cũ Hà Nội, có những người từ một làng địa phương khác lên lập phường nghề, sinh sống. Hàng Bạc có dân nguyên gốc là làng Châu Khê (Hải Hưng) lên làm nghề chuyên vàng tức là đúc vàng bạc vụn thành nén hoặc ngược lại, từ vàng bạc nén lại đúc thành vàng bạc lẻ. Cũng còn có dân làng Định Công (Thanh Trì) và một làng Thái Bình lên làm nghề kim hoàn, chạm bạc... Hai ngôi đình (số nhà 50 và 42) còn đó, là của người Châu Khê. Hẳn từng có giai đoạn những ngôi đình này vang lên những hồi trống tế thần, những nhịp chiêng vào hội trong khói hương nghi ngút, áo gấm quần hồng diêm dúa, tàn lọng xênh xang, cỗ bàn thịnh soạn và những trò chơi mùa xuân đầy hào hứng hấp dẫn vốn là niềm ưa thích của người Việt Nam dù sinh ra lớn lên ở đâu...

Một thời, Hàng Bạc ban ngày chí chát búa đe, buổi tối cho tới khuya râm ran chuyện trò cùng bước chân người đi xem hát ở Tố Như cùng mấy rạp quanh đó, đến đêm tiếng rao hàng vang vọng, có tiếng vui tai, có tiếng thú thật chả ai hiểu nghĩa là gì, và có tiếng còn như than vãn hoặc oan hồn lảng vảng... Lốc bểu (bánh cuốn nhân thịt hấp) Chê thì chề (Mía tiện thành từng khẩu, hấp nóng), lồ mai phàn (xôi lạp xường) lục tào xá, chí ma phù, bánh bao tài páo, tỉm sắm, síu mại, kể cả các gánh phở rong mùi nước dùng thơm ngào ngạt từ ngã tư, hương thơm cứ theo làn gió mà gọi người mà trêu cợt cái thần khẩu, không muốn ăn cũng phải ăn, cộng thêm ánh lửa liu riu, đôi khi bùng lên toé ra hoa cà hoa cải vì cái ống thổi của ông hàng phở. Lại còn chú bé gõ phách tre đi rong phố. Món sực tắc đấy. Mì vắn thắn đấy. Tiếng phách có lúc khoan thai, có lúc đổ dồn hối hả, ngày nắng cũng như ngày mưa, mà gánh vằn thắn chỉ đỗ khuất nẻo ở một góc nào.

Hàng Bạc nay đã thay đổi nhiều. Nét cổ kính rêu phong đã khiêm tốn lùi vào quá khứ. Ngay nhà hàng lớn Chấn Hưng - thân sinh ra nhà thơ thạc sĩ Phạm Huy Thông, nay cũng đã đóng cửa im lìm, dọc nhà chia nhỏ ra, tường xây liếp chắn trông mà buồn thảm.. Hiện tại đè lên có phá vỡ chăng? Cái đó còn tuỳ con mắt nhà cầm quyền và nhà kiến trúc.

Phía đầu phố, nơi giáp với Hàng Mắm, một loạt cửa hàng những bia đá, mộ chí, biển tên cơ sở, cối xay bột... để cho đá nói đá thưa, để cho hạt gạo chảy thành bánh đúc bánh cuốn... Lại có cả ống máng, hương sen vòi tắm cho nước róc rách tràn trề trên cơ thể con người cần tiện nghi, cần sang trọng hơn xưa. Chắc chắn nó phải hơn cái thời kỳ người đàn bà hành khất kia giả làm quận chúa, hơn hẳn cái thời anh kép hát ngủ chui ngủ rúc trên cánh gà sân khấu, không dậy nổi vì chưa được "kèn cờ"... và nói như Thạch Lam trong Hà Nội băm sáu phố phường: "Buổi trưa thanh vắng hay buổi đêm khuya, đi qua các nhà cô đào, và các chị em thanh lâu, thấy họ ăn cái quà ấy một cách chăm chú và thiết tha đến đâu không? Nước ốc chua làm nhăn các nét mặt tàn phấn và mệt lả, miếng ớt cay làm xoa xuýt các cặp môi héo hắt, và khiên đôi khi những giọt lệ thật thà hơn cả những giọt lệ tình...".

Hàng Bạc nhà vẫn còn thò ra thụt vào, chứng tích của xa xưa cái thời con đường làng mới mở, chưa cần đến vỉa hè, cái hồ Hàng Bạc còn gần đó thông ra Hồ Gươm (hồ Lục Thuỷ) bằng con ngòi nhỏ có cầu gỗ bắc qua, mà nay là phố Cầu Gỗ.

Mưa xuân Hà Nội vốn bao giờ cũng có tính chất khiêu khích, gợi một cái gì đó ngày thường chìm lẫn với muôn mặt lo toan. Đây là lúc tâm hồn cần giao hoà, là lúc kỷ niệm dễ sống lại một cách đầy đủ. Và cũng không hiểu tại mưa hay tại cái chất men Hàng Bạc, nhà thơ châm biếm đã trở thành nhà thơ trữ tình từ lúc nào, cứ gật gù, rung đùi, cứ ngâm nga câu thơ của một ai đó, không rõ lời, không thành khúc điệu... chỉ có hình ảnh một quãng đời Hà Nội hiện về qua bức màn mưa. Con mắt lãng đãng phóng vào trong mưa, vào hàng cây mờ mờ sương khói như trong thơ Đường, sống lại cái lịch lãm một thời, cái vốn có của Hà Nội, hào hoa, đĩnh đạc, đoan trang, mà Hàng Bạc mang đủ nét điển hình cho Hà Nội. Có lẽ tự nhiên có ai bật ra câu nói để nhà thơ tỉnh giấc mơ màng? Hình như đó là mùa xuân.